Miarą literatury najwyższej klasy jest między innymi to, że jest niezwykle plastyczna. W tym sensie, że wykorzystując szkielet opowieści, można uformować ją w zupełnie innym obrazie, a jednak pozostaje rozpoznawalna w swoim oryginalnym charakterze. Tak jest z Alicją w Krainie Czarów Lewisa Carrolla, którą dzisiaj możemy czytać i oglądać (nawet grać w nią!) w kilkudziesięciu odmianach, reprezentujących rozmaite gatunki. Filmy i teksty krążące wokół grozy, dramaty, komedie, a nawet produkcje dla dorosłych.
Twórcy związani z kinem czy telewizją, pisarze i ludzie kultury wykorzystują tekst Lewisa Carrolla z 1865 roku nieraz dosłownie, ale istnieje też cała masa dzieł i dziełek, które nie odwołują się do Alicji w sposób jawny. Mimo to uważny czytelnik lub widz bez trudu rozpoznaje charakterystyczne znamiona tej historii. O inspiracjach ukrytych w kadrach, scenach czy pojedynczych motywach nawet nie ma sensu wspominać. Napisać więc, że Alicja w Krainie Czarów jest popularna, to napisać zdecydowanie za mało.
Między groteską, horrorem i komiksowym eksperymentem powstało dzieło niepokorne.
A co z Alicją Jerzego Szyłaka, do której rysunki stworzyli odpowiednio Mateusz Skutnik i Jarosław Gach (Po drugiej stronie lustra)? W tym wydaniu zbiorczym zacząć trzeba od pięknej ilustracji Rafała Szłapy zdobiącej okładkę. Widzimy na niej dość niepokojący obrazek: scenę teatralną, którą próbuje ukryć królik. Dlaczego? Być może nie powinniśmy oglądać tych koszmarów. Nie są przeznaczone dla zwykłych śmiertelników. Groza za kotarą, albo w króliczej norze, powinna zostać tam, gdzie jej miejsce. Tak właśnie odczytuję ten obraz. No, ale cóż. Kotara opadła, a sprawne królicze łapki, choć robiły co mogły, nie zdążyły zakryć tej scenki. Widzimy aż nadto.
To nie jest adaptacja Carrolla w tradycyjnym sensie. To raczej próba sprawdzenia, co pozostanie z mitu Alicji po przepuszczeniu go przez filtr współczesnej fantastyki, groteski i horroru. Jerzy Szyłak, znany przede wszystkim jako badacz komiksu i teoretyk medium, potraktował literacki pierwowzór nie jako tekst do zilustrowania, lecz jako punkt wyjścia do autorskiej wypowiedzi.
Już sam punkt wyjścia zdradza oryginalne podejście. Choć łatwo odnaleźć się w tej konstrukcji, zwłaszcza jeśli zna się dzieło Carrolla, szybko okazuje się, że wszystko podporządkowane jest mechanizmowi opowiadania historii ponurej, groźnej i gwałtownej. Już od początku. Oto Alicja, policjantka, zostaje zmuszona do pościgu za sprawcą zbrodni. Nie waha się, choć przestępca jest uzbrojony. Nie waha się również wtedy, gdy trzeba wskoczyć za nim do króliczej nory. Przepraszam, w tej wersji po prostu do dziury.
Szyłak nie opowiada Alicji na nowo, lecz wykorzystuje ją do stworzenia własnego, mrocznego świata.
To początek tej ponurej, wręcz parszywej opowieści, w której Jerzy Szyłak wkracza na terytorium rasowej grozy. Niekoniecznie tej wyśnionej, choć właśnie tego moglibyśmy oczekiwać. Powracają rozpoznawalne tropy Carrolla, ale zostają zdeformowane. Pod powierzchnią makabry kryje się historia o obcości. To świat mutantów, potworów i odmieńców funkcjonujący niczym zwierciadło ludzkich lęków. Bohaterka trafia do przestrzeni, której nie rozumie, lecz z czasem odkrywa, że absurd nie jest wyjątkiem od reguły. Wszystko natomiast budzi wyłącznie niepokój.
Ciekawe jest również to, że dwóch rysowników zaangażowanych w projekt otrzymało nie tylko odmienne obszary estetyczne do zagospodarowania, ale też zupełnie inne emocje zapisane w scenariuszu Szyłaka. A może inaczej. Pierwszy tom jest (rysunki Mateusza Skutnika) rzeczywiście bardzo makabryczny, dlatego zarówno ilustracje, jak i zastosowane środki formalne podążają za tematyką. Ograniczona paleta kolorów, dominacja chłodnych tonów, rzeczywistość zawieszona między snem a majakiem. Trochę jak pejzaż emocjonalny z wariatkowa. Przepraszam za uproszczenie, ale właśnie w taki sposób to funkcjonuje. I działa dobrze. Można poczuć coś granicznego, coś nienormalnego.
Po drugiej stronie lustra funkcjonuje już inaczej. Jarosław Gach proponuje estetykę bardziej kreskówkową, ale nie oznacza to rezygnacji z niesamowitości. Jest tu więcej koloru, więcej halucynacji, trochę Las Vegas Parano, trochę Kubusia Puchatka, do tego barokowe liternictwo. Ten styl Gacha pozostaje zresztą godnym reprezentantem nieco lżejszego scenariusza.
Oczywiście Alicja pozostaje opowieścią o wejściu do króliczej nory, z której nie wynosi się odpowiedzi. Wynosi się raczej dyskomfort. Całość momentami sprawia wrażenie bardziej eksperymentu niż pełnowymiarowej narracji. Ale nawet dziś, a może właśnie dzięki temu, album zachowuje energię artystycznego ryzyka. I bez wątpienia pozostaje dziełem niepokornym.
Rysunki: Mateusz Skutnik, Jarosław Gach
Scenariusz: Jerzy Szyłak
Ilustracja na okładce: Rafał Szłapa
Korekta: Jarosław Ejsymont
Wybór ilustracji i opisy: Bartosz Kurc
Ilość stron: 128
Oprawa: twarda
Wydawnictwo: Kurc
Format: 210 x 260 mm
KOMIKS OBJĘTY PATRONATEM PRZEZ 'PO NAPISACH’. ZNAJDZIESZ GO NA PÓŁKACH
